Η λξη μιττο κατγεται απ τη λατινικ metatum, η οποα σημανει στρατιωτικ κατλυμα. Στους βυζαντινος χρνους η λξη μιττο σμαινε την υποχρωση των πολιτν να παρχουν κατλυμα και τροφ στους ταξιδεοντες κρατικος υπαλλλους πολτες. Σμερα σημανει το κατλυμα του βοσκο. Συνθως απαρτζεται απ το τζκι-χρος τυροκμησης (ο οποος  κατασκευζεται απ δο πτρες κθετες στην περμετρο του τοχου-πυρομχοι), τον ανηφορ, τις θυρδες (λθινα ντουλπια μσα στο σμα του τοχου) για να φυλγονται εργαλεα /και τροφς και εξωτερικ την τραπεζαρα. ταν το μιττο εναι διπλ, ττε ο ξκουμος εναι η κατοικα και ο μεγλος κομος εναι ο χρος του τυροκμου. Δπλα στους κομους κατασκευζεται ξηρολιθικ η μντρα εν το σμπλεγμα  ολοκληρνεται με το τυροκλι (ημιυπγειο κομος), για να φυλσσεται και να ωριμζει το τυρ.
 
Οι αρχιτκτονες αναφρονται στα μιττα ως σπιτοκλυβα (Βασιλειδης, 1976) θολωτ σπτια (Μποζινκη-Διδνη, 1985) συνδοντας την καταγωγ τους με την κλαδοπλεκτικ καλβα. Οι αρχαιολγοι αναφρονται σε αυτ με τους ρους θολωτς κατασκευς θολωτ μιττα, συνδοντας τα με τφους (Σακελλαρκης, 1985). Η ομοιτητα των μιττων με τους κυκλικος τφους της μινωικς περιδου εναι ββαιη πειτα απ την ανακλυψη στο Φουρν των Αρχανν το 1965 απ το Γ. Σακελλαρκη μιας ασλητης βασιλικς ταφς. Ο Xanthoudides (1924) ανσκαψε τφους στη Μεσαρ και υποστριξε τι ο τρπος κατασκευς αυτν εναι διος πως αυτς των μιττων, εν λλοι ερευνητς χουν εκφρσει επιφυλξεις για την ομοιτητα τφων και μιττων οι οποες σχετζονται με το τι τα μιττα χουν μικρτερη διμετρο απ τους τφους, τι τα μιττα κτζονται απ τη σκληρ πτρα της εκστοτε περιοχς εν οι τφοι απ ανομοιμορφες πτρες και κοναμα και τι τα μιττα εναι υπργεια εν οι τφοι εναι ημιυπργειοι.
 
Κατασκευαστικ, το κριο χαρακτηριστικ ενς μιττου εναι η καμπυλσχημη εσωτερικ περμετρος του τοχου, η οποα συχν πλησιζει τον κκλο, εν εξωτερικ ο τοχος μπορε να εναι κυκλικς και γωνιασμνος. Η διμετρος των μιττων εσωτερικ ποικλει απ 3.5 ως 5.5μ και εξωτερικ απ 4.5 ως 6.5μ. Το ψος τους κυμανεται μεταξ 2.5 και 3.5μ. Σγουρα ανογματα εναι η πρτα (με το ψος της να κυμανεται μεταξ 0.8 και .5μ και το πλτος της να εναι μεταξ 0.6 και 0.8μ) και ο ανηφορς (με διμετρο μεταξ 0.2 και 0.6μ). Σημεινεται τι το μιττο ορθνεται με επλληλα πτρινα δακτυλδια πλακν σε επεξοχ. Το πρτο απ αυτ, το οποο χαρακτηρζεται απ μη επεξοχς, χει ψος περπου 1.5μ. σο ψηλτερα βρσκεται να δακτυλδι, τσο λεπττερες πλκες χρησιμοποιονται για την κατασκευ του στε να μεταβιβζουν μικρτερο φορτο στα υποκεμενα δακτυλδια. Κοντ στη βση χρησιμοποιονται μεγλες πτρες για να μετατοπζεται το κντρο βρους προς τη βση και για να  παραλαμβνεται απ αυτς το φορτο απ λα τα υπερκεμενα δακτυλδια. Οι πλκες, η μα πνω στην λλη στοχεουν στον ανηφορ με κλση προς τα ξω, στε να εξοστρακζουν η μα μετ την λλη το νερ της βροχς. Ανμεσα στην εξωτερικ και την εσωτερικ παρει του τοχου που χρησιμεει ως οροφ του μιττου γνεται το γμισμα απ μικρτερες πτρες ακαννιστου σχματος το οποο λειτουργε ως αντβαρο της επεξοχς.
 
Η ανγκη χρησιμοποησης φυσικς και ημικατεργασμνης πτρας, η οποα ως υλικ δεν αντχει σε εφελκυσμ και κμψη αλλ παραλαμβνει ικανοποιητικ τις θλιπτικς τσεις, οδηγε στο εκφορικ σστημα δμησης. Σημεινεται τι το κατασκευαστικ αυτ σστημα δεν ταυτζεται με το θολωτ σστημα δμησης, που η χρση κατεργασμνων λθων οδηγε στη μεγιστοποηση του ρλου του συντελεστ τριβς στη στατικ λειτουργα της κατασκευς. Για την ανλυση του εκφορικο συστματος δμησης θα μποροσαμε να χρησιμοποισουμε τη μθοδο των πεπερασμνων στοιχεων στις τρεις διαστσεις, βλπε Συρμακζη (1988). μως εναι αμφβολο αν ακμα και αυτ η αριθμητικ μθοδος υψηλς ακρβειας μπορε να δσει ικανοποιητικ αποτελσματα για μια ττοια κατασκευ στην οποα οι νμοι συμπεριφορς του υλικο εναι αδνατον να διατυπωθον με σαφνεια.
 
Σημειολογικ, η λλειψη κριων και πλγιων ψεων στο σχμα του μιττου εναι πρδηλο τι εκφρζει το αντθετο της ιερρχησης. Οι συνεργτες (π.χ. γκαλονμος, μαντρατζς, στειρρης) δουλεουν μαζ σαν ομδα, κοιμονται μαζ και ζεστανονται απ την δια εστα. Η ιστητα στη χρση του χρου, αλλ και η κυκλικ μορφ της κτοψης, εκφρζει και συμβολζει τον κοινοβιακ τρπο ζως, ο οποος στην περιοχ του Ψηλορετη φανεται να χει βαθις ρζες.
 
Η παλαιτερη χρονολογα (ακιδογρφημα) που υπρχει χαραγμνη σε υπρθυρο μιττου στη Νδα εναι αυτ του 1841, δηλνοντας σως τος κατασκευς, επισκευς ανακατασκευς αυτο. Το μιττο αυτ βρσκεται στη θση Αστριτικο και εναι αυτ του Παπαμιχλη Σκουλ, βλπε Πετρκης (1991). H νετερη χρονολογα που υπρχει σε μιττο της ευρτερης περιοχς του Ψηλορετη εναι αυτ του 2000, βρσκεται σε υπρθυρο της περιοχς Ξερολμη, δηλνει τος κατασκευς και ανκει στο Δημτρη Σκουλ. Αυτς, μαζ με το Βασλη Σκουλ εναι οι λιθοτεχντες που εργστηκαν για τη συντρηση των μιττων της ευρτερης περιοχς των Ανωγεων που γινε τη δεκαετα του 90 με φορα το δμο Ανωγεων και κοινοτικ χρηματοδτηση. Η συντρηση αυτ σχετζεται με την κρυξη των μιττων της Νδας απ την αρχαιολογικ υπηρεσα ως διατηρητων μνημεων, αναγνωρζοντας την ιστορικ και πολιτισμικ τους αξα. Η κρυξη αυτ εναι μως χωρς ουσιαστικ περιεχμενο προστασας επειδ δε συνοδετηκε με καταγραφ τους, βλπε Δεληγιαννκης (2003).

 

Βιβλιογραφα

Δεληγιαννκης Μ. «Το θολιαστ μιττο στην Κρτη, αννυμη αρχιτεκτονικ και μνημεο», κδοση του Τεχνικο Επιμελητηρου Ελλδας – Τμμα Δυτικς Κρτης, Ρθυμνο, 2003.
Μποζινκη-Διδνη Π. «Κρτη, Ελληνικ Παραδοσιακ Αρχιτεκτονικ», εκδ. Μλισσα, Αθνα, 1985.
Πετρκης Γ. «Τα μιττα της Νδας», Ταυ, Περιοδικ του Τεχνικο Επιμελητηρου Ελλδας -Τμμα Ανατολικς Κρτης, Οκτβριος 1991.
Σακελλαρκης Γ. «Η να ρευνα στο Ιδαο ντρο, 1982-84», Αρχαιολογα, 15, 14-22, 1985.
Συρμακζη K. «Τα μιττα της Κρτης, διερενηση της στατικς λειτουργας τους με σγχρονες μεθδους», Μουσεο Κρητικς Εθνολογας, Κντρο Ερευνν, Βροι, 1988.
Xanthoudides St.The Vaulted Tombs of Messara”, London, 1924.


.. ,