Εισγηση στη Δ Ημερδα της νωσης Γυναικν Κρτης με θμα «Κρτη, Ιστορα, Πολιτισμς», Αθουσα ΕΣΗΕΑ, 7 Δεκεμβρου 1993. Δημοσιετηκε στα Πρακτικ Δ και Ε ημερδας, «Κρτη, Ιστορα, Πολιτισμς», επιμ. Μιχλης Καυκαλς, Αθνα 1994. Το θμα αναπτχθηκε πιο διεξοδικ στο βιβλο μου «Το χωρι μου: απ την αυτοκατανλωση στην αγορ», Αθνα 1995, Θυμρι. 
 
  Θα θελα κατ'  αρχν να ευχαριστσω την νωση Γυναικν Κρτης και τον κριο Μιχλη Καυκαλ, για την πρσκληση που μου καναν να μιλσω σ' αυτ την ημερδα.
  Το θμα της ομιλας μου εναι "μεταβολς και μεταλλξεις στην κρητικ παιθρο" και στηρζεται στο υπ κδοση βιβλο μου με ττλο "Απ την αυτοκατανλωση στην αγορ". Το ργο αυτ εναι μια παρουσαση της πορεας του χωριο μου, του Κτω Χωριο Ιεραπτρας, κατ τις τελευταες δεκαετες, παρουσαση που χει γνει κτω απ την οπτικ της κοινωνικς ανθρωπολογας, διανθισμνη με αυτοβιογραφικ στοιχεα. Στη σημεριν ομιλα μου δεν πρκειται ββαια να δσω περληψη του βιβλου, αλλ θα καταγρψω τους βασικος ξονες αυτς της πορεας, που πιστεω τι σε πολ μεγλο βαθμ ισχουν για ολκληρη την Κρητικ παιθρο, κυρως μως για την Κρητικ ενδοχρα.
Ως γνωστν, τα παραλιακ μρη χουν ακολουθσει μια διαφορετικ γραμμ εξλιξης, γνρισαν μια ταχτατη ανπτυξη, αφαιμσσοντας αυτ την ενδοχρα απ το ανθρπινο δυναμικ της και τους τουρστες απ τις οικονομες τους. Η Να Ανατολ απορρφησε τους κατοκους της ορεινς Ανατολς, στα δυτικ της Ιερπετρας, και ο Κουτσουρς το Σταυροχρι στα ανατολικ. Οι περισστεροι κτοικοι του Ορεινο και του η-Γιννη χουν κατβει επσης στα παρλια. Στη βρεια ακτ, το
Μοναστηρκι εναι να χωρι φντασμα, εν ο Παχ μμος, ανπαρκτος στις αρχς του αινα, χει ξεπερσει σε πληθυσμ την αρχαιτατη Βασιλικ, απ' που προρχονται και οι περισστεροι κτοικο του.
  Οι εξελξεις που υπστησαν και υφστανται ακμη τα χωρι της Κρτης σε λους σχεδν τους τομες των οικονομικν και κοινωνικν τους δραστηριοττων, στην δια τη δομ τους, κατ τις τελευταες δεκαετες, σαν τσο ταχεες, σο δεν υπρξαν ποτ στην ιστορα. Υπρχει το ιδεολ(σελ. 39)γημα της παρδοσης, κατασκευασμνο και επιβεβλημνο απ τους αστος, πως και τσες λλες μορφς του πολιτισμο μας, που
θεωρε την επαρχα σαν θεματοφλακα στην καλτερη περπτωση, σαν μουσεο στη χειρτερη, μορφν ενς παρωχημνου πολιτισμο. Αυτ εναι ββαια σωστ, συνειρμικ μως τενει να προσδσει στην επαρχα τον χαρακτρα μιας ανεξλικτης κοινωνας που δχεται με κποια καθυστρηση τις επιδρσεις του στεως. Στην πραγματικτητα μως οι εξελξεις στην επαρχα εναι συχν πιο γργορες απ' τι στις πλεις. Οι πλεις, για παρδειγμα, εχαν φως απ τις αρχς του αινα. Τα περισστερα χωρι μως ηλεκτροφωτσθηκαν μετ το 1950.Το πετρογκζ ταν πηγ ενργειας για το μαγερεμα στις πλεις επσης απ τις αρχς του αινα. Στα χωρι εκτπισε τα καυσξυλα μλις τη δεκαετα του 60, για να δσει γργορα τη θση του στις ηλεκτρικς κουζνες. Οι πλεις καναν κατακτσεις σταδιακ, οι οποες μως εισβαλαν με ταχτατους ρυθμος τα τελευταα χρνια στα χωρι, πως οι τεχνολογικς κατακτσεις αινων των ανεπτυγμνων χωρν εισβαλαν σαν χεμαρρος στις χρες του Τρτου Κσμου, αναστατνοντας τις δομς και τις ισορροπες τους.
  Κποιες λλες μεταβολς που κατγραψα για το χωρι μου αφορον τις οικοδομικς τεχνικς. δη απ τις αρχς του αινα οι χωμτινες ταρτσες που τις φτιαχνε ο ιδιοκττης με τη βοθεια συγγενν και φλων, πληρνοντας σως και κποια λγα μεροκματα, αντικαταστθηκαν απ τις τσιμεντοταρτσες. Δεν υπρχουν πια πτρες που να τις κουβαλει ο ιδιοκττης απ τα χωρφια με το γαδουρκι του, αλλ τσιμεντλιθοι τοβλα, για τα οποα θα πληρσει τον μπορο, καθς και τον μεταφορα για να του τα μεταφρει στην οικοδομ. Στο λιομζωμα δεν χρησιμοποιε πια την κατσονα, την οποα φτιαχνε μνος του απ να κλαδ. Θα ακριβοπληρσει το ραβδιστικ μηχνημα.
Το γαδουρκι εναι πια ασμφορο. Αργοκνητο και χοντας τη δυναττητα να μεταφρει μνο δυο σακι ελις τη στρατι, χωρς να υπρχει πια χυρο για την τροφ του μια και οι αγρτες αντ να σπρνουν σιτρι προτιμον να αγορζουν το ψωμ, χει αντικατασταθε απ τα αγροτικ αυτοκνητα. Παρ τη φοροαπαλλαγ που χουν οι αγρτες, το αυτοκνητο αυτ αποτελε μια σημαντικ επνδυση, και χει σημαντικ λειτουργικ ξοδα, ασφλεια, βενζνες, σρβις και ζημις. Τα πρβατα παλι, αν και διναν λιγτερο γλα απ' τι οι κατσκες, πρσφεραν μως μαλλ για να πλξουν οι νοικοκυρς φανλες και πουλβερ. Τρα φανλες και πουλβερ αγορζονται και οι κατσκες χουν αντικαταστσει τα πρβατα.
Η καλλιργεια βαμβακιο και λιναριο που εχρησιμοποιοντο για το ρουχισμ της οικογνειας, δη απ προπολεμικ χει εγκαταλειφθε. Τλος οι χαλικοστρωμνοι δρμοι και οι χωματδρομοι χουν δσει τη θση τους σε ευρες ασφαλτοστρωμνους δρμους, και η συγκοι (σελ. 40) νωνα που παλι ταν υποτυπδης τρα χει γνει πυκντατη, ιδιατερα κατ τους θερινος μνες.
 
Ανλογες μεταβολς υπρχουν σε λους σχεδν τους τομες. Αναζητντας τρα να ενοποιητικ σχμα που να διαπερν σαν συνδετικς ιστς τις πολυποκιλες αυτς μεταβολς και να τους προσδδει μια φυσιογνωμα, οδηγθηκα σ' αυτ που διατπωσα σχηματικ και θεσα σαν ττλο στο βιβλο μου: απ την αυτοκατανλωση στην αγορ. λες οι παραπνω μεταβολς χαρακτηρζονται απ τη μετβαση απ μια οικονομα αυτρκειας και αυτοκατανλωσης, στην εξρτηση και στην αγορ.
  μως η αγορ απαιτε χρμα, και το χρμα μεγιστοποηση των αποδσεων. Ετσι, αυτ που παρατηρεται σε παγκσμια κλμακα, η επιβολ της μονοκαλλιργειας, παρατηρεται και στη μικροκλμακα του χωριο. λοι οι χωριανο χουν στρψει τις προσπθεις τους στην καλλιργεια της ελις, που ταν τσι κι αλλις κριο προν, και οι πιο νοι στα θερμοκπια. Οι χαρουπις, χουν ξεπατωθε, για να μην απομυζον το δαφος απ θρεπτικ συστατικ πολτιμα για τις παρακεμενες ελις, χουν σχεδν εγκαταλειφθε. Παρλο που χουν μηδενικ ξοδα καλλιργειας, η συγκομιδ τους εναι ασμφορη, αφο ο αγρτης συχν δεν κερδζει οτε το μεροκματ του για να μαζψει τα χαροπια, κι ας χει γνει η πρσβαση στις λοφοπλαγις που βρσκονται συνθως, εφικτ για τα αγροτικ αυτοκνητα, με τους δρμους που χουν τα τελευταα χρνια διανοιχθε.
 
  Οι αμυγδαλις δεν εχαν καλτερη μορα. Οι περισστερες χουν ξεπατωθε, και στη θση τους χουν φυτευθε ελαιδεντρα. Μνο σες βρσκονται ακριβς πνω στις κρες των χωραφιν, αφαιμσσοντας με τις ρζες τους το χωρφι του γετονα, χουν σωθε. Το διο και τα αμπλια. Μνο οι κρεβατνες στις αυλς των σπιτιν χουν γλυτσει.
  τσι παρατηρομε εδ το φαινμενο μιας ελσσονος αντιστροφς. Εν το γενικ σχμα μετβασης ταν απ την αυτοκατανλωση στην αγορ, εδ χουμε τρεις καλλιργειες που εν αρχικ σαν προσανατολισμνες προς την αγορ, χουν περιορισθε στην αυτοκατανλωση. Κανες δεν πουλει πια αμγδαλα, η παραγωγ εναι τσο μικρ και η τιμ τσο χαμηλ, που λα θα καταναλωθον μσα στα πλασια της οικογνειας, κυρως για την κατασκευ των παραδοσιακν Κρητικν γλυκν, με πρτα και καλτερα τα αμυγδαλωτ. Τα σταφλια θα φαγωθον λα ωμ, δεν θα γνουν σταφδα. τσι η σταφδα χει εκτοπισθε απ το διαιτολγιο των χωριανν, και τα σταφιδωτ εναι πια να ακριβοθρητο γλυκ. σο για τα χαροπια, δεν εναι λγοι εκενοι που μαζεουν μνο σα χρειζονται για να θρψουν τα ζα τους.
  Η μορα της μονοκαλλιργειας στη μικροκλμακα του χωριο δεν ταν διαφορετικ απ τη μορα της μονοκαλλιργειας στις χρες του Τρτου Κ (σελ. 41) σμου. πως αυτς εδαν με τρμο τα τερστια αρχικ κρδη τους να συρρικννονται δραματικ, καθς η τιμ του καφ, της ζχαρης και λλων ανλογων προντων δεν εννοοσε να σταματσει το κατρακλισμ της στην παγκσμια αγορ, τσι και οι Κρητικο βλπουν με τρμο την τιμ του ελαιλαδου να χει καθηλωθε τα τελευταα τρα χρνια γρω στις 550 δραχμς, εν τα λειτουργικ τους ξοδα, με πρτο και κριο την αγορ λιπασμτων, χουν αυξηθε σημαντικ. Το παιχνδι εναι παγκσμια γνωστ. Οι κεφαλαιοκρατικο κολοσσο μπορον και επιβλλουν μονοπωλιακ αξηση στις τιμς των προντων τους, κτι που δεν μπορον να πετχουν οι αγρτες. Οι κυβερνσεις εξλλου ενδιαφρονται για χαμηλ αγροτικ προντα, επιτρποντας τσι, στα πλασια της ανγκης αναπαραγωγς της εργατικς δναμης, συγκρτηση των μισθν.
 
Αυτ εναι αρκετ εκολο καθς η εκμηχνιση της γεωργας τα χει κνει πληθωριστικ. Εναι γνωστ εξλλου τι η Ευρπη διαθτει τερστια αποθματα αγροτικν και κτηνοτροφικν προντων, και η ΕΟΚ επιδοτε το σταμτημα ορισμνων καλλιεργειν.
  Οι χρες του Τρτου Κσμου καλπτουν τις ανγκες τους με υπερχρωση. Οι αναπτυγμνες χουν κθε διθεση να τις δανεζουν, χι ββαια απ φιλανθρωπα, αλλ για να μην καταρρεσουν αγορς για τα προντα τους και για να εξακολουθον να τροφοδοτονται με φτην αγροτικ προντα απ τις χρες αυτς, που για να τα παρξουν οι διες θα εχαν πολ μεγαλτερο κστος. τσι χρματα φαινομενικ δανεικ κι  αγριστα χουν δη επιστραφε με το παραπνω, μσω του κρδους που εχαν με την παραπνω διαδικασα, για να μην αναφρουμε τους τκους που χουν εισπρξει μχρι τρα, και που ξεπερννε σε ποσ τα δια τα δνεια.
H οικονομικ αυτ πολιτικ χει δημιουργσει στις χρες του  Τρτου Κσμου τερστιες κοινωνικς ανιστητες, με στρατις εξαθλιωμνων  της υπαθρου να διευρνουν τις τενεκεδουπλεις που κτζονται στις παρυφς των πλεων. Η εισαγωγ αγροτικν προντων στις χρες αυτς, που η καλλιργει τους εχε εγκαταλειφθε στο βωμ της μονοκαλλιργειας, τους στερε πολτιμο συνλλαγμα, εν για τα φτωχτερα βαλντια εναι απρσιτα. Γι αυτ ο Αλβιν Τφλερ (Το τρτο κμα, Θσεις και αντιθσεις, Το σοκ του μλλοντος εναι κποια απ τα βιβλα του που στα ελληνικ κυκλοφορον απ τις εκδσεις Κκτος) προτενει τη "παραγανλωση", που στην πραγματικτητα εναι μια επιστροφ στην αυτοκατανλωση, σε μια οικονομα αυτρκειας που θα καταστσει τα νοικοκυρι πιο ανθεκτικ στους κλυδωνισμος της αγορς. Συνιστται και απ τους οικολγους σαν μια μορφ μυνας απναντι στα υποβαθμισμνα προντα της αγορς που υπονομεουν την υγεα μας, και για την αποτροπ της παραπρα υποβθμισης του περιβλλοντος με την αλγιστη χρση φυτοφαρμκων και λιπα (σελ. 42) σμτων που επιβλλει η αρχ της μγιστης απδοσης για προντα προσανατολισμνα προς την αγορ.
Για τους χωριανος μας μως η κατσταση δεν εναι και τσο δραματικ σο εναι για τις χρες του Τρτου Κσμου. Εν αυτς χουν αφεθε στη μορα της μονοκαλλιργειας και στο λεος του εξωτερικο δανισμο και της φιλανθρωπας των ανεπτυγμνων χωρν, οι χωριανο μου, οι νετεροι φυσικ, προσανατολσθηκαν απ την αρχ ετε στην καλλιργεια των πριμων κηπευτικν, που παρ τη δραματικ πτση των κερδν μετ το αρχικ big bang εξακολουθον να εναι κερδοφρα, ετε στην σκηση ενς  δετερου επαγγλματος, με την ελαιοπαραγωγ απλς να συμπληρνει το εισδημ τους. σο για τους μεγαλτερους, για τους οποους η ηλικα δεν επιτρπει τσο μεγλες στροφς στον επαγγελματικ τους προσανατολισμ, χουν ευτυχς μειωθε τα ξοδ τους καθς χουν μεγαλσει τα παιδι τους, τα οποα μλιστα μπορον να τους στηρξουν οικονομικ, καλπτοντας  τρπες που δημιουργονται, ιδιατερα ταν πρκειται για ζητματα υγεας.
Εξλλου οι ανγκες τους δεν εναι  μεγλες, καθς η ηλικα τους αποτελε παργοντα αντστασης στην επιθυμα των καταναλωτικν αγαθν, το οποα προπαγανδζει να ευδαιμονιστικ ιδεδες που τρυπνει και στο τελευταο σπτι του χωριο μσω της τηλερασης.   Η επιδωξη της αυτρκειας, με βασικ τρπο επτευξς της την παραγωγ για αυτοκατανλωση, καθοριζταν απ την οικονομικ δυσπραγα που περνοσε ανκαθεν η Ελλδα, και που δημιοργησε δυο μεταναστευτικ κματα, το να στις αρχς του αινα με κατεθυνση την Αμερικ, το λλο τη δεκαετα του 60 με  κατεθυνση τη Βρεια Ευρπη και την Αυστραλα. Η φτχεια απ'  τη μια μερι και το υψηλ κστος των καταναλωτικν προντων απ' την λλη, δεν φηναν πολλ περιθρια επιλογς.
  Και εν η φτχεια και η ακρβεια καθριζαν την αυτρκεια  στο εππεδο του νοικοκυριο, στο εππεδο του χωριο υπρχε μια λλη αυτρκεια, που καθοριζταν απ την λλειψη συγκοινωνιν. πως τα σουπερμρκετ εκτπισαν τα μπακλικα της γειτονις στις πλεις, τσι και τα καταστματα του χωριο ρχισαν να κλενουν το να μετ το λλο, καθς οι κτοικοι του χωριο ερισκαν την αγορ της πλης πιο πλοσια και πιο φτην. Οι καταστηματρχες, σοι δεν σαν κοντ στα ρια συνταξιοδτησης, μετφεραν τα μαγαζι τους στην πλη.
  Στο χωρι μου κλεισαν το φαρμακεο και τα τρα κρεοπωλεα που υπρχαν ταν μουν μικρς, καθς και αρκετ μπακλικα. Ο υποδηματοποις γινε μπορος και μετφερε το κατστημ του στην Ιερπετρα. νας νεαρς φαρμακοποις οτε που διανοθηκε να ανοξει φαρμακεο στο χωρι, το νοιξε στην Ιερπετρα, παρ  τον πληθωρισμ σε φαρμακεα που υπρχει εκε τα τελευταα χρνια. (σελ. 43)
  Ανλογες εξελξεις φαντζομαι θα υπρχουν και στα υπλοιπα χωρι της Κρτης.   Η ανπτυξη των συγκοινωνιν δεν εχε εππτωση μνο στην οικονομικ, αλλ και στην κοινωνικ ζω των χωριν. Κντρα διασκδασης δεν υπρχαν ποτ στα χωρι. μως, παρολαυτ, στις γιορτς στνονταν γλντια στα καφενεα που διασκδαζαν οι χωριανο. Το πσο τα γλντια αυτ θεσαν τη σφραγδα τους στη φυσιογνωμα του Κρητικο χωριο φανεται και απ το τι ο κοινωνιοανθρωπολγος Michael Herzfeld βαφτζει το Ανωγειαν χωρι που κανε την ρευν του, κατ την γνωστ τακτικ τρησης της ανωνυμας, Γλντι, στο ργο του Poetics of manhood.
Σμερα, στην εποχ που ο καθνας επιζητε την ευχαρστηση εδ και τρα, ο κτοικος του χωριο δεν θα περιμνει πτε θα στηθε να ττοιο γλντι για να διασκεδσει, αλλ θα καταφγει στα κντρα διασκδασης της πλης. τσι χει πψει πια να λαχταρ τα ττοια γλντια, και με μια διαδικασα θετικς ανδρασης, τα γλντια αυτ τενουν να εκλεψουν. Εξλλου ο μειωμνος και γερασμνος πληθυσμς των χωριν δεν εναι ο πιο κατλληλος για τα στηρξει. Το καλοκαρι μως που καταφτνουν οι παραθεριστς απ την Αθνα θα διοργανωθον να δυο "χοροεσπερδες", επ' ευκαιρα κποιας γιορτς.
  Η εξλιξη αυτ φανεται πιο χαρακτηριστικ στη διασκδαση της νεολαας. Στην εποχ των γονιν και των παπποδων μας δεν περμεναν οι νοι τα επσημα γλντια του χωριο για να διασκεδσουν, αλλ στηναν τα δικ τους γλντια χι μνο στα καφενεα, αλλ, κυρως στα σπτια. Τα γλντια αυτ στα σπτια, με τον λυρρη αντικαταστημνο απ το πικπ και τους Κρητικος χορος απ το σηκ και το μπλουζ ονομζονταν στην εποχ μου πρτυ. Σμερα χουν εκλεψει. Αποφεγοντας τη φασαρα της διοργνωσης ενς πρτυ, οι νοι, ταν θλουν να χορψουν, καταφεγουν στις ντσκο της πλης.
  Παλι, οι χωριανο παντρεονταν συνθως μσα απ το χωρι. Οι περιορισμνες συγκοινωνες περιριζαν και τις επικοινωνες με τα ξω χωρι, και τη διερυνση των γνωριμιν. Σμερα, αυτ η "ενδογαμα" χει εγκαταλειφθε. Οι νοι, με τα αγροτικ τα μηχανκια τους, ζητνε συνεχς να ξεφγουν απ τα γρυπνα μτια των χωριανν που ζητον ευκαιρα να τους κουτσομπολψουν. Η γνωριμα με να νο να απ λλο χωρι, μσα στη σχετικ ανωνυμα της πλης, θεωρεται προτιμτερη.   Η οικονομικ εσωστρφεια, η παραγωγ με κριο προσανατολισμ την αυτοκατανλωση, εχε μια ανακλαστικ αντιστροφ σε να λλο εππεδο, στο εππεδο των κοινωνικν σχσεων. Εδ κυριαρχοσε η εξωστρφεια, η σσφιξη των δεσμν με τους χωριανος. Οι "δανεικο" ταν μια συνηθισμνη πρακτικ στην παραγωγ, σμερα μαζ στο χωρφι σου, (σελ. 44) αριο μαζ στο δικ μου. Οι γυνακες ζμωναν και ψηνα ψωμ στο φορνο, και μετ φλευαν λη τη γειτονι. Και συνεχς αντλλαζαν μεταξ τους αυγ, λαχανικ, φροτα κλπ. , τι περσσευε στη μια το δινε στην λλη σε μια διαδικασα δωρισμο που πρτος ο Μαρσλ Μως εδ και να αινα εντπισε τη σημασα της. Τα βρδια κθονταν λες μαζ και "αποσπριζαν" στις αυλς.
  Σμερα συμβανει το αντθετο. Η οικονομικ εξωστρφεια του προσανατολισμο στην αγορ χει οδηγσει σε μια κοινωνικ εσωστρφεια. Οι αποσπερδες χουν εκλεψει. Κθε νοικοκυρ θα στηθε μονχη της μπροστ στην τηλεραση να δει μια απ τις αγαπημνες της σαπουνπερες. Κποια στιγμ θα πεταχτε στα γργορα να σαλψει το φα να μην κολλσει, και θα γυρσει να παρακολουθσει τη συνχεια. Μνο οι ντρες επιμνουν στην κοινωνικτητα του καφενεου, μια κοινωνικτητα μως λειψ, κολοβωμνη απ την λλειψη των παλιν κοινν γλεντιν.
Η φιλα που δημιουργοσε και εδημιουργετο απ τους δανεικος, χει υποχωρσει μπροστ στην εισβολ του μεροκματου. Καθς η βοθεια αγορζεται, η φιλα καταντει περιττ.   Παρ το τι μως η κοινωνικτητα της αγροτικς κοιντητας χει τσο υποχωρσει, συντηρεται ακμη σε να ικανοποιητικ βαθμ στε να αποτελε πλο λξης για λους τους χωριανος της διασπορς. Συνθως λμε τι πμε στο χωρι τις καλοκαιρινς διακοπς για να ξεφγουμε απ το νφος της
Αθνας, να αναπνεσουμε καθαρ αρα, να κνουμε τα μπνια μας, να ξεκουραστομε. Αυτο εναι ντως ουσιαστικο λγοι, μως υπρχει και νας λλος, ουσιαστικτερος, που δεν τον ομολογομε ανοικτ.
Στα χωρι μας αναζητομε τη χαμνη κοινωνικτητ μας. Δυο τρεις στενος φλους που χουμε στην Αθνα, εναι ζτημα αν τους βλπουμε μια φορ το μνα, καθς εμαστε λοι  σκορπισμνοι στις τσσερις κρες της. Πρα απ τα τεχη του σπιτιο μας νοιθουμε βουλιαγμνοι μσα στην ανωνυμα. Γι αυτ λαχταρομε λοι αυτ την ασθηση της κοινωνικτητας που μας προσφρει η κθοδος στο χωρι, και που δεν χρειζεται παραπνω απ μια καλημρα στο δρμο για να επιβεβαιωθε. Και εμες οι κρητικο, ευτυχς, κνουμε τι μπορομε για να τη διατηρσουμε.
 
 


http://users.att.sch.gr/hdermi