Ο λακς κρητικς δραματουργς Μιχλης Διαλλινς: Το λακ θατρο στην υπηρεσα της απελευθρωσης των αλτρωτων περιοχν.
 
  Η ιστορα του νεοελληνικο θετρου, θα μποροσε να πει κανες και της νεοελληνικς λογοτεχνας γενικτερα, ξεκινει ουσιαστικ με την κρητικ αναγννηση, στα τλη του 16ου αρχς 17ου αινα, με αριστουργματα πως η Ερωφλη και η Πανρια, η Βοσκοπολα και ο Ερωτκριτος. Μπορε τα ργα αυτ να γρφηκαν απ καλλιεργημνους ευγενες, και να απευθνθηκαν κυρως στις καλλιεργημνες τξεις, μως, καθς την εποχ εκενη δεν υπρχε μεγλη πολιτιστικ ανομοιομορφα ανμεσα σε ευγενες και απλ λα, σε καλλιεργημνα στρματα και μη, τα ργα αυτ αγκαλιστηκαν και αγαπθηκαν απ λο τον κσμο.[1] Ο Ερωτκριτος τραγουδιται ακμη και σμερα απ απλος ανθρπους, και υπρχουν νθρωποι στην Κρτη που τον ξρουν λο απ’ ξω. Η Ερωφλη απ θεατρικ ργο γινε λακ αφγημα. Ο «Απολλνιος της Τρου» του Ακοντιανο γνωρζει επσης μια λακ παραλλαγ με ττλο «Τρσια», και το ποημα «Ντολτστα και Φιορεντνος», υποθτει ο Gareth Morgan, δεν εναι παρ παραλλαγ ντεχνου ργου που δεν χει σωθε.
  Εναι πραγματικ αξιοσημεωτο το πς λγια ργα εκενης της εποχς γιναν σε ττοιο βαθμ αγαπητ απ τον απλ λα, στε να τα επεξεργαστε σε λακς παραλλαγς. Προπθεση για να αναπτυχθε μια λακ παραλλαγ, λει ο Gareth Morgan, εναι να περιχει λακ θματα που να βρσκονται δη στο λακ ρεπερτριο. Η Ερωφλη για παρδειγμα περιχει πολλ ττοια θματα, πως οι καταδιωγμνοι εραστς, το προφητικ νειρο, η αυτοκτονα της ηρωδας, κ.λπ. Στα θματα αυτ ο λακς διασκευαστς προσθτει λλα, πως η κακομεταχεριση της βασιλοπολας απ το βασιλι πατρα της, τα δυο παιδι που μεγαλνουν μαζ για να τους πει μια μρα μια μυστηριδης γρι τι δεν εναι αδλφια, με αποτλεσμα να ερωτευθον το να το λλο, κ.λπ.
  Με την επκταση των θεμτων το ενδιαφρον επικεντρνεται στην πλοκ. τσι οι στχοι αποσυνδονται, μπανουν σε λλο στμα, οι πιο περπλοκοι απαλεφονται απλοποιονται, προστθενται λλοι, κ.λπ. Τλος επιλγεται να κντρο ενδιαφροντος, και με βση αυτ συντθεται η ιστορα. Σαν ττοιο κντρο ενδιαφροντος στην Ερωφλη για παρδειγμα εναι η σκην που η βασιλοπολα ξεσκεπζει το βατσλι που περιχει μσα τα μλη του αγαπημνου της.[2]
  Η τουρκικ κατοχ μπορε λοιπν να βαλε τρμα στην παραπρα λογοτεχνικ παραγωγ, μως η ανμνηση της κρητικς αναγννησης εξακολουθε να εναι ζωνταν. Το πνεμα της μεταλαμπαδεεται στα Επτνησα, για να δσει κορυφαους ποιητς πως ο Κλβος και ο Σολωμς, αλλ και αξιλογους σσονες πως ο Μαρτελος, ο Καλοσγορος, ο Μαβλης, ο Τερτστης, καθς και αξιλογους δραματουργος πως ο Θδωρος Μοντσελσε, ο Πτρο Κατσατης, ο Δημτρης Γουζλης και ο Σαβγιας Ρο (σελ. 119) σμελης. Η ενετικ κυριαρχα, και αργτερα η αγγλικ δεν υπρξε φωτοσβστης πως η τουρκικ, απ την οποα στενζει η Κρτη.
  Στα τλη αυτς της κατοχς εμφανζεται νας λογοτχνης που, χωρς να εναι του ψους του Χορττζη και του Κορνρου, δημιουργε παρολαυτ αξιλογα ργα, τα οποα προπαντς υπρξαν λακ, με την ννοια που υπρξε λακς ο Ερωτκριτος και η Πανρια: Τα αγπησε ο λας, και τα αποστθισε με ανλογο τρπο. Ο λογοτχνης αυτς εναι ο Μιχλης Διαλλινς.
  Ο Μιχλης Διαλλινς Διαλλινομιχλης γεννθηκε το 1853 στη Νεπολη της Κρτης, το Καινοριο Χωρι πως λεγταν ττε, και παντρετηκε τη Μαρα Χρυσκη, κρη οπλαρχηγο. Γνριζε τουρκικ και ιταλικ. Εργστηκε ως δικηγρος και δικαστικς, και ασχολθηκε με το εμπριο. Συγκντρωσε ικανοποιητικ περιουσα που του επτρεψε να ιδιωτεσει και να ασχοληθε με τις αγαπημνες του ιστορικς ρευνες. Μελετει κυρως την προσφορ της ανατολικς Κρτης στους απελευθερωτικος αγνες του νησιο. Στα «παντ» του που δημοσιετηκαν το 1927 περιχονται συγκεντρωμνα τα πιο αξιλογα ποιματ του, πεζ κεμενα, καθς και δυο θεατρικ ργα που θα μας απασχολσουν στην παροσα ανακονωσ μας. Το 1970  εκδθηκε και δετερος τμος με ργα του, με επιμλεια της εγγονς του Μαρας Πυτικκη.[3]
  Οι σατιρικο στχοι του Διαλλιν αποτελον γνσιο μνημεο λακς θυμοσοφας, και σ’ αυτος κυρως οφελεται η εκτμηση που του τρεφαν οι χωρικο της περιφρεις του. Η ανμνησ τους υπρχει ακμη και σμερα. Η μνμη του πατρα μου δισωσε να ττοιο δστιχο. Ειπθηκε λγο πριν τη μικρασιατικ καταστροφ.
  «Εσ λα που ψφιζες και Γοναρη και Ρλλη, γλκα εδ να πολεμς τον Μουσταφ Κεμλη».
  Η λακτητα του ργου του Διαλλινομιχλη φανεται απ το γεγονς τι αρκετο νθρωποι γνριζαν απξω τα δυο κορυφαα στιχουργματ του, τα τελευταα πη της κρητικς λογοτεχνας, τον «Καπετν Καζνη», ο οποος περιχεται στον Α τμο, και την «Κριτσοτοπολα» που εκδθηκε σε ανεξρτητη κδοση το 1912.[4]να απ’ αυτ τα πρσωπα υπρξε η μητρα μου. Μαγνητοφωνντας την να τα απαγγλλει, να χρνο πριν πεθνει, το 1978, και συγκρνοντας το τι δισωσε η μνμη της με το γραπτ κεμενο, βγαλα ενδιαφροντα συμπερσματα τα οποα εξθεσα στο τελευταο κεφλαιο του βιβλου μου «H Λακτητα της Κρητικς Λογοτεχνας» και απετλεσε το θμα ανακονωσς μου σε συνδριο που γινε στην πρωτεουσα της Σλοβενας, τη Λιουμπλινα, πρπερσι.
  Τα ργα αυτ, που γρφηκαν το 1909 και 1912 αντστοιχα, αναφρονται σε ιστορικ πρσωπα των αρχν του 19ου αινα. Σαν στχο εχαν να αφυπνσουν το εθνικ φρνημα την εποχ που το πρβλημα της απελευθρωσης των υπδουλων περιοχν του ελληνισμο ετθετο επ τπητος. Τον διο στχο εχαν και αρκετ λλα στιχουργματ του, καθς και τα δυο θεατρικ του που θα μας απασχολσουν στην παροσα ανακονωση, η «Σμαργδα η καινουργιοχωρτισσα» και η «Ελνη η καινουριοχωρτισσα». Η Σμαργδα παχτηκε στο μεσοπλεμο στην Ιερπετρα, πως θυμμαι να μου εχε πει πολλς φορς η μητρα μου. Επσης, κατ μαρτυρα της Εργνας Διαλλινς, σε τηλεφωνικ επικοινωνα που εχα μαζ της προετοιμζοντας αυτ την ανακονωση, τα ργα αυτ παζονταν πολλς φορς πριν και μετ τον πλεμο, κυρως στην Νεπολη, την πατρδα του, και μλιστα, πως μου επε, κατ τον δεκαπενταγουστο. Επσης παχτηκαν και σε λλες πλεις του νομο Λασιθου, πως η Σητεα και η Κριτσ, με μεγλη επιτυχα. (σελ. 120)
  Τη στιγμ που θεατρικο συγγραφες μας πως ο Ξενπουλος και ο Καμπσης παργουν μια δραματουργα εμφανς επηρεασμνη απ την θεατρικ παραγωγ της Δσης, και απευθνονται σε να αστικ, λγο πολ καλλιεργημνο, κοιν, ο Διαλλινς γρφει για τους απλος ανθρπους του «Καινοριου χωριο», που δεν εχε μετονομαστε ακμη σε Νεπολη. Αυτ σημανει τι το μνυμα των ργων του εναι εληπτο, και αποβλπει κυρως στη συναισθηματικ διγερση του απλοκο κοινο του, πως κνει κθε λακ θατρο. Απ αυτ το κοιν προρχονται και οι ηθοποιο του, που εναι ερασιτχνες.
  Η στιχουργα του χει ενδιαφρον, καθς φανεται να ακολουθε μια πορεα αντθετη απ αυτ του Σολωμο. Ο στχος του εναι μεν ο ιαμβικς 15σλλαβος, αλλ ο ανομοιοκατληκτος του δημοτικο τραγουδιο. Τον προτιμ πιθαντατα γιατ εναι ο στχος του κλφτικου τραγουδιο, που μ’ αυτν τραγουδθηκαν τα τραγοδια της λευτερις απ τον τορκικο ζυγ.
  Ο Σολωμς στους Ελεθερους Πολιορκημνους εγκαταλεπει στο τρτο σχεδασμα τη ρμα του κρητικο θετρου για τον ανομοιοκατληκτο δεκαπεντασλλαβο του δημοτικο τραγουδιο. Ο Διαλλινς, ξεκινντας με τον ανομοιοκατληκτο δεκαπεντασλλαβο, θα προκρνει στη συνχεια τη ρμα, προτιμντας την επικ φρμα του Ερωτκριτου απ τη θεατρικ της Ερωφλης και του Βασιλι του Ροδολνου, για τα δυο ποιματ του, τον «Καπετν Καζνη» (1909) και την «Κριτσοτοπολα» (1912) στα οποα αναφερθκαμε πιο πριν.
  μως τον ανομοιοκατληκτο δεκαπεντασλλαβο δεν τον ακολουθε με συνπεια. Στην «Σμαργδα», στη δετερη πρξη, στις τσσερις πρτες σκηνς, που συνομιλον κυρως τορκοι, ο στχος γνεται ιαμβικς δωδεκασλλαβος, επσης ανομοιοκατληκτος. σως δεν θελε να βλει στο στμα των τορκων τον ηρωικ δεκαπεντασλλαβο του κλφτικου τραγουδιο, και γι αυτ προτμησε να τον αλλξει. Στις υπλοιπες μως σκηνς επιστρφει στον δεκαπεντασλλαβο. Τα δια παρατηρομε και στην «Ελνη». Στη δετερη σκην της πρτης πρξης που συνομιλον τορκοι χρησιμοποιε τον δωδεκασλλαβο. Το διο και στις τρεις πρτες σκηνς της τταρτης πρξης. Μνο στην βδομη σκην βλπουμε δο δωδεκασλλαβα ομοιοκατληκτα δστιχα που τραγουδον δυο αννυμοι χωρικο, εν το ργο κλενει με τον Καπετν Καζνη να τραγουδε σε δεκαπεντασλλαβη ρμα.
  Τις υποθσεις των ργων του τις αντλε απ πραγματικ γεγοντα, πργμα που φανεται και απ λλα κεμενα που υπρχουν στον τμο αυτ. Η «Σμαργδα η καινουργιοχωρτισσα» καταλαμβνει 50 σελδες στον τμο, και στο τλος του ργου αναφρει ο ποιητς τι «Εγρφη εν Νεαπλει Μεραμβλλου την 15η Μαου 1907». Μλλον εναι υπερβολ να γραψε το ργο αυτ σε μια μρα. Πιθαντατα η 15 Μαου εναι η μρα που το τλειωσε. Ακμη υπρχουν σημεισεις, 37 τον αριθμ, και οι περισστερες αναφρονται σε πρσωπα του ργου και σε τοποθεσες που διαδραματζεται η δρση.
  Το ιστορικ πλασιο παρατθεται σε ανεξρτητο πεζ κεμενο που συμπεριλαμβνεται στον τμο και χει τον ττλο «Ο Χασν πασσς εν Μεραμβλλω και η λωσις του σπηλαου Μηλτου» (σελ. 46-54). Μετ απ δυο νικηφρες μχες το 1823 στην περιοχ της Κριτσς, κοντ στον γιο Νικλαο, οι εξεγερμνοι αποφσισαν να υποχωρσουν στο οροπδιο του Λασιθου, καθς τους λειπαν τα πολεμοφδια. Τα γυναικπαιδα κλεστηκαν στο σπλαιο της Μιλτου, αναγκστηκαν μως να παραδοθον ταν τους λειψε το νερ και τα τρφιμα, και αφο οι τορκοι τους υποσχθηκαν αμνηστα. Αυτ γινε στις 13 Φεβρουαρου του 1823. Οι τορκοι, παραβιζοντας την υπσχεσ τους, σφαξαν τους πολεμιστς, ποδοπτησαν με τα λογ τους τους γρους, και τους υπλοιπους τους πολησαν.
  Η υπθεση του ργου εναι η εξς: Η Σμαργδα, αφο μαθανει απ τον Κστα τον αδελφ της τι ο Γιννης ο αρραβωνιαστικς της σκοτθηκε κατ πσα πιθαντητα στη μχη, ακολουθντας την παρτρυνσ του πηγανει και κλενεται με τα λλα γυναικπαιδα στο σπλαιο της Μιλτου. Συλλαμβνεται, αλλ λγω της ομορφις της πουλεται απ τον Χασν πασ σε ναν γροντα Αιγπτιο, τον Μεχμτ πασ. Αυτς την τουρκεει (σελ. 121) και την παντρεει με να ψυχογι του, τον Γκιαορ πασ. Ο αδελφς της ψχνει να την βρει, πηγανει στο Κιρο, και μπανει στην υπηρεσα του Γκιαορ πασ. Μετ απ μια παρατεταμνη σκην αναγνρισης, διαπιστνει τι η ωραα γυνακα του πασ δεν εναι λλη απ την αδελφ του. Ο πασς που τους βλπει να αγκαλιζονται, ζηλτυπα βγζει το γιαταγνι του, αλλ μαθανει κι αυτς με κπληξη τι πρκειται για τον αδελφ της τον Κστα. Στη συνχεια μαθανουμε τι ο Γκιαορ πασς δεν εναι λλος απ τον αρραβωνιαστικ της Σμαργδας, τον Γιννη, που δεν εχε σκοτωθε αλλ εχε πιαστε αιχμλωτος. Πουλθηκε κατπιν στον Μεχμτ Πασ, ο οποος τον εχε σαν παιδ του. Τον προτρεψε να τουρκψει και να του αφσει την περιουσα του. Αποφσισε μλιστα και να τον παντρψει. ταν ο Γιννης εδε τι η γυνακα που του πρσφερε δεν ταν λλη απ τη Σμαργδα του, δχτηκε. τσι αποφσισαν και οι δυο να εξωμοτσουν για να μπορσουν να παντρευτον, εν στην πραγματικτητα μειναν κρυπτοχριστιανο.
  Το μοτβο του κρητικο κρυπτοχριστιανο εξωμτη θα το επεξεργαστε αργτερα, στηριζμενη και αυτ σε να ιστορικ πρσωπο, η Ρα Γαλανκη, σε να απ τα καλτερα ργα της σγχρονης λογοτεχνας μας, το «Βος και Πολιτεα του Ισμαλ Φερκ πασ».
  Το ργο, ως πλοκ, σε αντθεση με την «Ελνη την καινουργιοχωρτισσα», για το οποο θα μιλσουμε κατπιν, δεν χει ηρωικ χαρακτρα. Οτε καν η ιστορα αγπης που υπρχει μπανει σε πρτο πλνο. χουμε ναν Ορστη που αναζητε την αδελφ του την Ιφιγνεια, χι στα παρλια της Ταυρδας, αλλ στην Αιγυπτιακ ενδοχρα. Η σκην της αναγνρισης, χωρς να φτνει το ψος της Ευριπδειας τραγωδας, εναι εν τοτοις ιδιατερα συγκινητικ. Εναι μως αμφβολο αν ο Διαλλινομιχλης επηρεζεται σ’ αυτν απ την αρχαα τραγωδα. Τον επηρεζει ασφαλς η αναγνριση ως μοτβο της προηγομενης λογοτεχνικς παραγωγς, λακς και μη, πως π.χ. στο τραγοδι του νεκρο αδελφο, που υπρχει η σκην της αναγνρισης της μνας με την κρη, και η σκην της αναγνρισης ανμεσα στον μεταμφιεσμνο Ερωτκριτο και την Αρετοσα. Πιο σγουρα μως τον επηρεζουν θεατρικ ργα του ρομαντισμο του 19ου αινα, στα οποα η σκην της αναγνρισης εναι να συνηθισμνο μοτβο. Τα ργα αυτ εχαν κατακλσει τις αθηνακς σκηνς, αρκετ απ τα οποα θα πρπει να εδε ο Διαλλινομιχλης κατ την παραμον του στην πρωτεουσα.
  Το ργο διακρνεται για μια ορισμνη στατικτητα. Σκηνς σγκρουσης απουσιζουν, με εξαρεση τη σκην της εμφνισης του Γκιαορ πασ κατ τη στιγμ της αναγνρισης των δο αδελφν. Η σγκρουση μως αυτ εναι βιασμνη και εππλαστη, αφο η λση της επρχεται αμσως με την παροχ διευκρινσεων απ τα δυο αδλφια, προσφροντας τσι και μια δετερη αναγνριση.
  Μπορε να απουσιζει ο ηρωικς χαρακτρας απ την πλοκ, μως εμφανζεται εμβλιμος, στο λγο των προσπων, σε αρκετ μεγλη κταση. Χαρακτηριστικ παρδειγμα εναι οι παρακτω στχοι της Σμαργδας:
«Εγ δεν εμ’ Αφρικαν! Εμαι Κρητικοπολα
εμ’ απ’ τον τπο που γενν θεος και ημιθους
και παλληκρια ποχουνε λεονταριο καρδα.
Εμνα ’ναι πατρδα μου η ξακουσμνη Κρτη
που τυρννους δεν ψηφ, τορκους δεν λογαριζει
που εις σε κθε μρος της οι δφνες ξεφυτρνουν
και τις ποτζουν μ’ αματα κι ανθον και μεγαλνουν
οι δυο αθνατες θες, η Νκη και η Δξα» (σελ. 159). (σελ. 122).
  Η ρητορικτητα των στχων αυτν μπορε να ξενζει σμερα, πρπει μως να λβουμε υπψη μας την εποχ κατ την οποα γρφηκαν.
  Οι χαρακτρες επσης δεν προβλλονται με εξατομικευμνα χαρακτηριστικ. χουν τα γενικ χαρακτηριστικ του λεβντη κρητικο ο Κστας και ο Γιννης, και της μορφης και αποφασιστικς κρητικοπολας η Σμαργδα. Το ργο διακρνεται επσης απ προσδκητα και ανατροπς, που συγκινον το λακ κοιν του Διαλλινομιχλη. Ολιγοπρσωπο καθς εναι, και με λγες σκηνς, δεν θα ταν σκηνικ ιδιατερα απαιτητικ.
  To γλωσσικ ζτημα που απασχολε την κυρως Ελλδα δεν απασχολε καθλου τον Διαλλιν. τσι ανενδοαστα χρησιμοποιε λγιους τπους για να βγλει το μτρο, πως στο στχο «Δεδοξασμνος ο Θες. Μα δε μου λες γαμβρ μου...» (σελ. 199). Βλπουμε επσης και πολλς χασμωδες στους στχους του, κυρως στην «Ελνη». Δεν φανεται να τον απασχολον, αφο βγανει το μτρο. Δεν βασανζεται μλιστα ιδιατερα να τους αποφγει, αν κρνουμε απ το στχο «Γιατ εσ εν χαθες κι εγ εμαι χαμνη» (σελ. 216), που θα μποροσε εκολα να γνει, «Γιατ εσ ανε χαθες...», αποφεγοντας τσι και τον λγιο τπο. Αρχζουμε να υποπτευμαστε τι η χρση λγιων τπων γνεται και απ μια κποια φιλαρσκεια του Διαλλινομιχλη, ο οποος θελε να εντυπωσισει σως το αγρμματο στην πλειοψηφα κοιν του. Επδειξη λογιοσνης απ μρους του εναι και η συχν χρση διασκελισμο, τον οποο, παρεμπιπτντως, αποφεγει εντελς ο Κορνρος στα ργα του. Ο διασκελισμς δυσκολεει την απομνημνευση, πως εχα την ευκαιρα να παρατηρσω στα επικ ποιματ του, συγκρνοντας το γραπτ κεμενο με την μαγνητοσκοπημνη απαγγελα της μητρας μου. Πιθαντητα και ο διος να μην υποπτευταν την τερστια απχηση που θα εχαν στους συμπατριτες του, αλλις θα εχε αποφγει αυτος τους διασκελισμος.
  Η προσευχ εναι να λλο μοτβο στην ποηση του Διαλλιν. Στην πμπτη σκην της δετερης πρξης η Σμαργδα προσεχεται σε 27 στχους στον Χριστ. «Και πιες χολ δια εμς, με ξος μεμιγμνη/ που χυσες εις το σταυρ το χραντ σου αμα...Θε μου σε παρακαλ σσε τη Χριστιαντη/ μην την αφσεις στων σκληρν Αγαρινν τα χρια/ και φτνει σα χουνε ως τρα παθομνα» (σελ. 188). Εδ βλπουμε πλι λγιους τπους να συνυπρχουν με καθαρ λακος, πως το «μεμιγμνη» με «χουμε παθομνα».
  Στο τλος του ργου το πατριωτικ με το θρησκευτικ στοιχεο βρσκονται μαζ. Ο Κστας προτρπει να ευχηθον για μια Ελλδα ελεθερη, διπλατη και νδοξη, και η Σμαργδα να προσευχηθον στον ψιστο και να πονε «Δξα να χει ο Θες κι η Παναγι Παρθνα/ που προστατεουν πντοτε αυτος που τους λατρεουν». Οι δυο αυτο τελευταοι στχοι του ργου εναι τυπωμνοι με ντονους χαρακτρες.
   Στην «Ελνη την καινουριοχωρτισσα» δεν υπρχουν οτε σημεισεις οτε χρονολογικ νδειξη για το πτε γρφτηκε το ργο. Απ λλο κεμενο των «Απντων» μαθανουμε μως τι πρκειται για ιστορικ γεγονς. Σαν terminus ante quem μπορομε να θεωρσουμε το 1912, ττε που γινε η νωση της Κρτης με την Ελλδα. Αυτ το συνγουμε απ το τλος του ργου, που διαβζουμε τους στχους «Κι η Κρτη η περφανη, μα κι αιματολουσμνη/ γργορα με τη μννα της να εν’ αγκαλιασμνη. Ας ευχηθομε στο Θε, λοι μικρο μεγλοι/ να πσωμε μα γργορα/ στης Μννας την αγκλη» (σελ. 272). Η νταση με την οποα εκφρζεται η λαχτρα της νωσης μας κνει να υποθσουμε τι το θμα ευρσκετο μλλον επ τπητος, πργμα που τοποθετε το terminus post quem του ργου χι πολ πσω, πιθαντατα δε μετ το 1907, τη χρονι που γρφηκε η «Σμαργδα». Το τι το ργο στον τμο βρσκεται μετ τη «Σμαργδα» ενισχει την υπθεσ μας.
 Στην «Ελνη», σε αντθεση με τη «Σμαργδα», η πλοκ προχωρε γοργ και η δρση εναι πιο ντονη, με κυραρχο το μοτβο της εκδκησης, που κυριαρχε και στα δυο επικ ποιματ του, τον «Καπετν Καζνη» και την «Κριτσοτοπολα». Η υπθεση του ργου εναι η εξς: Ο Χερφ πασς του Ηρακλεου ερωτετηκε την μορφη Ελνη, και στλνει τον μπουλομπαση (σελ. 123) να την πρει, ετε με το καλ ετε με τη βα. Θλει να την τουρκψει και να την παντρευτε.
  Φυσικ, με το καλ δεν μπορον να την προυν, παρ μνο με τη βα. Η Ελνη μλιστα καταφρνει, πριν την συλλβουν, να μαχαιρσει σοβαρ ναν απ τους τορκους. O καπετν Καζνης ειδοποιεται γκαιρα για το συμβν. τσι στο δρμο της επιστροφς ο Καπετν Καζνης με τα παλικρια του τους προλαβανουν και παρνουν πσω την Ελνη, αφο σκοτσουν πολλος τορκους και αιχμαλωτσουν τους υπλοιπους. Το ργο τελεινει με το γμο της Σμαργδας με τον αρραβωνιαστικ της, ο οποος στην αρχ του ργου, αγανακτισμνος απ την καταπεση των τορκων, πηγανει να γνει κλφτης στο λημρι του Καπετν Καζνη, στα λασιθιτικα βουν.
  Χαρακτηριστικ εναι το μοτβο του προσημανοντος ονερου. Η θεια Ρηνκι, να απ τα πρσωπα του ργου, λει στη Διαμντα, τη μητρα της Ελνης:
  Μα χω ελπδα στην καρδι πως τη Λενι θα προυν
  Απ τα χρια των εχθρν, και θα την φρουν πσω,
  Γιατ’ εδα να νειρο ποτανε σαν και ξπνου.
  Μαρους κορκους βλεπα στον πνο μου χθες βρδυ,
  Και περιτριγυρζανε να χρυσ αηδνι,
  Κι νας ο μεγαλτερος εχθη και το πρε
  Κι οι λλοι τ’ ακλουθοσανε τριγρω και πετοσαν.
  Μα ξφνου νας αετς κατβηκ’ απ’ τα ψη
  Με κμποσ’ αετπουλα κι αμσως του το πρε
  Και τους κορκους τους μισος τ’ αετπουλα επνξαν,
  Το δε αηδνι σαν και πριν φυγε κελαδντας
  Κι επταξε ελεθερο στην πρωτειν φωλι του. (σελ. 265)
  Η δρση, πως επαμε, σ’ αυτ το ργο εναι ντονη. Η τταρτη σκην μλιστα της τρτης πρξης περιχει μια πραγματικ μχη. Σκηνικ ββαια εναι πολ απαιτητικ, μως θα ενθουσαζε πρα πολ το λακ κοιν. Παρολαυτ παρατηρομε πλατειασμος, με περιττς λεπτομρειες που αναπτσσονται εκτενς, σε μια προσπθεια του Διαλλιν να μην παραλεψει τποτα απ τα ιστορικ γεγοντα που συνοδεουν το κριο επεισδιο, το οποο διαδραματζεται το 1829, πως εναι η ανταλλαγ του ανιψιο του πασ με τρεις αιχμλωτους καπετνιους. Ο ανιψις αυτς  μλιστα, πως μαθανουμε, χοντας ρωμι μνα ταν φλος των χριστιανν. Στην πρτη σκην του ργου βλπουμε επσης τον Πτρο, τον αρραβωνιαστικ της Ελνης, να απαριθμε σε δυο σελδες τις βιαιοπραγες των τορκων, λα αληθιν περιστατικ, προσπαθντας να την πεσει για την αναγκαιτητα να βγει στο βουν. μως ο Διαλλινομιχλης δεν ενδιαφρεται για τη θεατρικ αρτιτητα των ργων του. Τον ενδιαφρει πρτιστα να διεγερει το εθνικ φρνημα των θεατν, πως κνουν οι ομτεχνο του στην Αθνα την δια εποχ, που με ργα πατριωτικο περιεχομνου, απ την επιθερηση μχρι την οπερτα, προσπαθον να παρασρουν το λακ κοιν τους σε να παραλρημα εθνικο ενθουσιασμο. Το ενδιαφρον του για την ιστορα μως τον κνει να αντλε τις υποθσεις των ργων του απ πραγματικ γεγοντα, με αποτλεσμα να παρασρεται σε αντιθεατρικς λεπτομρειες, προκειμνου να μενει πιστς στην ιστορικ αλθεια. Θα του ξιζε μια καλτερη θση στην ελληνικ γραμματολογα, χι τσο για την ποιτητα του ργου του, το οποο υπολεπεται σαφς των μεγλων ργων της κρητικς αναγννησης, σο κυρως για την επδραση που σκησε στον απλ κσμο της εποχς, επδραση που θα τη ζλευαν και οι πιο φτασμνοι λογοτχνες και δραματουργο μας σμερα.  (σελ.124)
 
Σημεισεις
[1] «Ο πολιτισμικς διαχωρισμς των τξεων εναι μια σταδιακ εξλιξη, που δεν ολοκληρνεται στην Ευρπη παρ μνο με το τλος του 18ου αινα», γρφει η Karin Boklund-Λαγοπολου στο ρθρο της «Το μελδραμα και ο λακς πολιτισμς της Ευρπης πριν το 1830», δημοσιευμνο στον τμο Μελδραμα: ειδολογικο και ιδεολογικο μετασχηματισμο, επιμ. Σββας Πατσαλδης και Αναστασα Νικολοπολου. Θεσσαλονκη: University Studio Press, 2002, σελ. 33-62.
2 Gareth Morgan, «Cretan poetry: Sources and inspirations» στα Κρητικ Χρονικ, τμος 14ος, σελ. 379-434.
3 Ο Δετερος αυτς τμος επανεκδθηκε σε επιμλεια της Μαρας Μαν. Πιτυκκη, απ τον εκδοτικ οκο Μιχαλ Ι. Πολυχρονκη, στην Νεπολη, χωρς νδειξη χρονολογας. Η επανκδοση πρπει να γινε ανμεσα στο 1970, καθς αναφρεται αυτ η χρονολογα ως χρονολογα επανκδοσης του δετερου τμου, και το 1981, χρονι κατ την οποα τον αγρασα,  γρφοντας ττε το ργο μου «Η λακτητα της Κρητικς Λογοτεχνας» (Αθνα, 1990, Δωρικς).
4 Μιχλη Διαλιν, Η Κριτσοτοπολα, Ηρκλειο 1912, Εκ του τυπογραφεου Σπ. Δ. Αλεξου.
 
Μπμπης Δερμιτζκης


[1] «Ο πολιτισμικς διαχωρισμς των τξεων εναι μια σταδιακ εξλιξη, που δεν ολοκληρνεται στην Ευρπη παρ μνο με το τλος του 18ου αινα», γρφει η Karin Boklund-Λαγοπολου στο ρθρο της «Το μελδραμα και ο λακς πολιτισμς της Ευρπης πριν το 1830», δημοσιευμνο στον τμο Μελδραμα: ειδολογικο και ιδεολογικο μετασχηματισμο, επιμ. Σββας Πατσαλδης και Αναστασα Νικολοπολου. Θεσσαλονκη: University Studio Press, 2002, σελ. 33-62.
 
 
 
[2] Gareth Morgan, «Cretan poetry: Sources and inspirations» στα Κρητικ Χρονικ, τμος 14ος, σελ. 379-434.
[3] Ο Δετερος αυτς τμος επανεκδθηκε σε επιμλεια της Μαρας Μαν. Πιτυκκη, απ τον εκδοτικ οκο Μιχαλ Ι. Πολυχρονκη, στην Νεπολη, χωρς νδειξη χρονολογας. Η επανκδοση πρπει να γινε ανμεσα στο 1970, καθς αναφρεται αυτ η χρονολογα ως χρονολογα επανκδοσης του δετερου τμου, και το 1981, χρονι κατ την οποα τον αγρασα,  γρφοντας ττε το ργο μου «Η λακτητα της Κρητικς Λογοτεχνας» (Αθνα, 1990, Δωρικς).
[4] Μιχλη Διαλιν, Η Κριτσοτοπολα, Ηρκλειο 1912, Εκ του τυπογραφεου Σπ. Δ. Αλεξου.