Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΕΡΩΤΟΚΡΙΤΟΥ με τη δυτικοευρωπαϊκή λογοτεχνία είναι θεμελιώδης. Οι μελετητές έχουν υποδείξει ιταλικά έργα που χρησίμευσαν ως πηγές του Κορνάρου. Η μελέτη των ποιητικών «τόπων» του Ερωτόκριτου και η συστηματική εξερεύνηση της σχέσης του με τον πετραχισμό οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο Κορνάρος είχε σημαντική εξοικείωση με την πετραρχική ποίηση. Η ανίχνευση του γενικότερου ιταλικού υπόβαθρου του έργου, έχει ανοίξει νέους δρόμους για τη βαθύτερη κατανόηση του ποιήματος.

Από την άλλη πλευρά, το ζήτημα της πρόσληψης της παλαιότερης ελληνικής λογοτεχνίας από τον Κορνάρο δεν έχει εξαντληθεί. Η εξέταση της σχέσης του με την ελληνική παράδοση έχει στραφεί περισσότερο προς την αναζήτηση κειμένων που μπορεί να χρησίμευσαν ως πηγές του έργου, παρά προς τη συστηματική σύγκριση με τις ποιητικές και αφηγηματικές συμβάσεις της ελληνικής μεσαιωνικής ποίησης. Ειδικά οι ερωτικές μυθιστορίες αποτελούν πρόσφορο πεδίο σύγκρισης.

Ο Ερωτόκριτος αποτελεί το μοναδικό έργο της κρητικής λογοτεχνίας της περιόδου της ακμής που ανήκει στο είδος της ερωτικής μυθιστορίας. Το είδος έχει μακρά ιστορία στην ελληνική λογοτεχνία. Στη δημώδη λογοτεχνία των υστεροβυζαντινών χρόνων η μυθιστορία κατέχει σημαντική θέση. Ένα μέρος της δημώδους παραγωγής της παλαιολόγειας περιόδου (π.χ. Λίβιστρος και Ροδάμνη, Καλλίμαχος και Χρυσορροή, Βελθανδρος και Χρυσάντζα) συνδέεται άμεσα με τη λόγια μυθιστορία του12ου αι. (Υσμίνη και Υσμινίας του Ευστάθιου Μακρεμβολίτη Δρόσιλλα και Χαρικλής του Νικήτα Ευγενειανού, Ροδάνθη και Δοσικλής του Θεόδωρου Πρόδρομου), που, με τη σειρά της, εξαρτάται από τα έργα της ύστερης αρχαιότητας(κυρίως τα Αιθιοπικά του Ηλιόδωρου, Λευκίππη και Κλιτοφών του Αχιλλέα Τάτιου). Τον 14ο-15ο αι. γίνονται μεταφράσεις και διασκευές δυτικών μυθιστορημάτων σε δημώδη γλώσσα.

Οι πληροφορίες που διαθέτουμε για την κυκλοφορία των δημωδών μυθιστοριών στη βενετοκρατούμενη Κρήτη είναι περιορισμένες. Αν όμως λείπουν οι εξωτερικές πληροφορίες για τα κατά πόσον ο Κορνάρος ήταν σε θέση να γνωρίζει έργα της ελληνικής λογοτεχνίας των προηγούμενων αιώνων, υπάρχουν εσωτερικές ενδείξεις στο έργο του που οδηγούν σε ενδιαφέροντα ερωτήματα. Κάποια παραδείγματα μπορούν να παρουσιαστούν συνοπτικά εδώ.

Στον Ερωτόκριτο ο έρωτας εμφανίζεται ως πανίσχυρη δύναμη(π.χ., «ο πόθος όντε βουληθή και θέλει να νικήσει /γνώση δεν ει ουδέ δύναμη να τόνε πολεμήσει»), αρματωμένος με τόξο και βέλη, ξίφος ή και φωτιά ( «βαστά φωτιά κι αναλαμπή κι απάνω μου τη ρίχνει», «μ’άρματα φοβερίζει με και με φωτιά κεντά με / με το ξιφάρι μου μιλεί ,με τη σαϊτα λέγει, / το δίκιο του μ’ αναλαμπή και φλόγα το γυρεύγει»),φτερωτός( «με τα φτερά με σώνει») και γυμνός( « τ’ολόγδυμνο παιδί που παίζει το δοξάρι»). Η εικονογραφία του έρωτα συνοδεύεται από πλήθος μεταφορών που περιγράφουν το ερωτικό συναίσθημα, πολλές από τις οποίες αποτελούν κοινούς ποιητικούς τόπους.

Το θέμα της παντοδυναμίας του έρωτα αποτελεί ένα μοτίβο ευρύτατα διαδεδομένο στην αρχαία ελληνική λογοτεχνία (π.χ. το «αμάχον όρπετον» της Σαπφούς ή ο ανίκητος έρως στο γνωστό χορικό της Αντιγόνης ). Η υπουλότητα του έρωτα ( «το πίβουλο κοπέλι» στον Ερωτόκριτο) αποτελεί επίσης στερεότυπο (π.χ. το «δόλιον βρέφος» του Μόσχου ή το «θρασύ παιδάριον» του Μελέαγρου). Η εικόνα του θεού ως βρέφους ή μικρού παιδιού με όπλα τόξο, βέλη,φωτιά ή και ξίφος, γνωρίζει μεγάλη εξάπλωση στην ελληνιστική λογοτεχνία και τέχνη. Τα ίδια θέματα συναντώνται και στη λατινική λογοτεχνία(π.χ. στον Οβίδιο).

Στη βυζαντινή λογοτεχνία η επεξεργασία του παραδοσιακού ερωτικού ρεπερτορίου είναι πλούσια . Διατηρούνται τα στοιχεία της αρχαίας παράδοσης, ενώ προστίθενται νέες παραλλαγές.

Στον Ερωτόκριτο η παραδοσιακή θεματολογία υφίσταται περίπλοκη επεξεργασία. Οπωσδήποτε εμπλουτίζεται από την πετραρχική ποίηση. Κάποια από τα χαρακτηριστικά μοτίβα της δυτικής ποίησης στον Ερωτόκριτο φαίνεται ότι έχουν εισχωρήσει στην κρητική λογοτεχνία σε παλαιότερη περίοδο.Π.χ. η εικόνα του τυφλού Έρωτα («το τυφλό κοπέλι» του Κορνάρου) εμφανίζεται στο Ερωτικόν Ενύπνιον, ποίημα των αρχών του 15ου αι. Οι μεταμορφώσεις του θεού στο έργο του Κορνάρου παρουσιάζουν ποικιλία και πρωτοτυπία επεκτείνονται π.χ. στον έρωτα μάγειρα ( «φυσά και ξάφτει τη φωτιά μην πάγη να του σβήση, / τη μαγεριάν ακάμωτη δε θε να την αφήσει»),σιδηρουργό( «ζημιό το πιάνει το σφυρί, ζιμιό χτυπά τ’αμόνι»),αράχνη ( «Ο Έρωτας ανυφαντής με πονηριάν εγίνη / αράχνην ήστεσε ψιλή κ’ επιάστηκα σ’ εκείνη»).

Τέτοιες μεταφορές απουσιάζουν από το Βυζαντινό ρεπερτόριο της εικονογραφίας του έρωτα. Αντίθετα οι κοινές στον Ερωτόκριτο μεταφορές της ερωτικής φλόγας, ο συνδυασμός των αντιθετικών εικόνων της φωτιάς και του πάγου / νερού, ή συναισθημάτων, η ταύτιση ζωής – θανάτου, δηλ. μοτίβα που συνήθως ταυτίζονται με τον πετραρχισμό, απαντούν ήδη στο βυζαντινό μυθιστόρημα του 12ου αι.) και συνεχίζουν να αποτελούν κοινόχρηστο μέρος του λυρικού θεματολογίου σε μεταγενέστερα έργα.

Δέντρο ριζώνει στην καρδιά
Στην πετραρχική ποίηση μία από τις χαρακτηριστικές μεταφορές που περιγράφουν τη βαθμιαία αύξηση του ερωτικού συναισθήματος είναι η εικόνα του δέντρου που ριζώνει στην καρδιά. Διάφορες παραλλαγές της εμφανίζονται στον Ερωτόκριτο, π.χ. Α΄175-178:
Και συ πώς αποκότησες κι άφηκες
στην καρδιά σου
να φυτευτεί τέτοιο δεντρό καημένε
εις βάσανά σου,
οπού’ χει φύλλα βλαβερά, καρπό
φαρμακεμένο
κι από τη ρίζα ως την κορφή τ’
αγκάθια γεμισμένο; [….]

Ωστόσο το μοτίβο απαντά ήδη σε μυθιστορία της παλαιολόγιας περιόδου. βλ. χαρακτηριστικό απόσπασμα από το έργο Λίβιστρος και Ροδάμνη:

Κλωνάριν πόθου εις την εμήν εφύ-
τρωσεν καρδίαν
και πόνου ερίζωσεν δενδρόν- έδε
παραδοκία
ανθεί του πόθου το κλαδίν και το
δενδρόν του πόνου,
εκείνο πόνου υπωρικά και τούτο πό-
θου φύλλα.[…]

Επιπλέον, το συγκεκριμένο έργο παρουσιάζει πολλές δυνατότητες σύγκρισης ως προς μία πληθώρα θεμάτων και ποιητικών στερεοτύπων, αλλά και ως προς το λυρικό λεξιλόγιο. Π.χ., ενδιαφέρον παρουσιάζει η αντιστοιχία του ονόματος Ερωτόκριτος (ή Ρωτόκριτος ) με το επίθετο «ερωτοακατάκριτος» του Λιβίστρου (=αυτός που δεν έχει κριθεί, δεν έχει βασανιστεί από τον έρωτα),που χαρακτηρίζει τον ήρωα στην περίοδο της ερωτικής του άγνοιας. Στη συνέχεια όμως ο Λίβιστρος κρίνεται ερωτικά (συμβολικά, με την ονειρική κρίση του στο δικαστήριο του Έρωτα, την ερωτοκρίσιν, αλλά και στην πράξη, μέσα από τις δοκιμασίες που υφίσταται μέχρι να κερδίσει την αγαπημένη του μετά μια μακρά περίοδο χωρισμού). Το θέμα της ερωτικής κρίσης, τόσο με την έννοια του βασανισμού / δοκιμασίας, όσο και με την έννοια της διαδικασίας απόδειξης της ερωτικής αρετής, είναι κεντρικό στον Λίβιστρο, όπως και στον Ερωτόκριτο.

Επίσης αξίζει να αναφερθεί ότι το όνομα Ροδάμνη σημαίνει νεαρό κλωνάρι, βλαστός την ίδια μεταφορά χρησιμοποιεί ο Κορνάρος για την Αρετούσα( «το δροσερό κλωνάρι»).Η εσωτερική αντιστοιχεία επιθέτων και μεταφορών που χρησιμοποιούνται για τους ήρωες των δύο έργων, όπως και το παράδειγμα του μοτίβου του δέντρου, δεν αποδεικνύει απαραίτητα την εξάρτηση του Ερωτόκριτου από τον Λίβιστρο. Υποδεικνύει όμως τη δυναμική των παραδοσιακών ποιητικών τόπων και του παραδοσιακού λυρικού ιδιώματος. Είναι δύσκολο να φανταστούμε τον Κορνάρο απομονωμένο από αυτή την παράδοση.

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο M. Peri «η παρουσίασει του έρωτα στον Ερωτόκριτο εκμεταλλεύεται, εξίσου με τον Orlando Furioso, ένα ποιητικό ρεπερτόριο μακράς διαρκείας». Το ρεπερτόριο αυτό οφείλει πολλά στο κοινο κλασικό υπόβαθρο της ελληνικής και της ιταλικής λογοτεχνίας.

Όμως η μετατόπιση του πλαισίου ανάγνωσης του έργου μέσα σε αποκλειστικά (ή κατ’ εξοχήν) ιταλικά συμφραζόμενα ενδεχομένως περιορίζει τους ερμηνευτικούς μας ορίζοντες. Ο Ερωτόκριτος πρέπει ίσως να εξεταστεί συστηματικότερα ως ένα στάδιο πρόσληψης της ελληνικής μυθιστορίας και να επανεκτιμηθεί η σχέση του με την ελληνική παραγωγή.

Ερωτόκριτος - Οι "πρόγονοι" του Ερωτόκριτου